Vorig najaar viel het me op dat ik onze kat niet meer kon aaien zonder dat ze verschrikt wegsprong. Niet vanwege mijn koude handen, maar door die vervelende tikjes statische elektriciteit. Het begon steevast in oktober, precies wanneer de verwarming voor het eerst aanging. Mijn haar plakte aan mijn wangen, de fleecedeken op de bank knetterde, en elke deurklink werd een klein avontuur. Ik dacht eerst dat het aan onze vloerbedekking lag, maar het bleek een stuk simpeler, en tegelijk ingewikkelder.
Bij ons thuis hebben we een oudere cv-ketel die de lucht behoorlijk droog stookt. En dat is precies waar het probleem begint. Droge lucht en statische elektriciteit gaan hand in hand, vooral in een woonkamer waar je veel zit, beweegt en textiel aanraakt. Gelukkig kun je er met een paar gerichte aanpassingen veel aan doen zonder je hele interieur om te gooien.
Wat er gebeurt zodra de verwarming aangaat
Verwarmde lucht neemt minder vocht op dan je zou denken. Of eigenlijk: de warme lucht voelt droger aan omdat de relatieve luchtvochtigheid daalt. In een onverwarmde ruimte met 10 graden kan de luchtvochtigheid prima op 60 procent zitten. Verwarm diezelfde ruimte naar 21 graden zonder vocht toe te voegen, en je zit ineens op 30 of 35 procent. Dat is behoorlijk droog.
In droge lucht kunnen elektrische ladingen zich niet goed verspreiden. Normaal gesproken trekt vocht in de lucht die ladingen aan en neutraliseert ze. Maar zonder dat vocht blijven de ladingen zitten, op jou, op de bank, op de kat. Loop je dan over een synthetisch tapijt en raak je iets geleidends aan, dan krijg je een schokje. Niet gevaarlijk, wel irritant.
Waarom juist de woonkamer zo gevoelig is
De woonkamer is meestal de ruimte waar de verwarming het langst en hardst draait. Logisch, want daar zit je. Maar het is ook de plek met de meeste wrijving: je schuift over de bank, loopt op sokken naar de keuken, vouwt dekens op, aait de hond. Al die bewegingen wrijven materialen tegen elkaar en creëren lading.
Synthetische materialen maken het erger. Polyester bankhoezen, fleece plaids, nylon tapijt. Dat soort stoffen staat erom bekend statische lading vast te houden. Wij hadden jaren een synthetisch vloerkleed onder de salontafel, prachtig grijs met een subtiel patroon, maar een nachtmerrie in de winter. Ik heb het uiteindelijk vervangen door een wollen exemplaar. Niet goedkoop, maar het scheelde direct.
Luchtvochtigheid verhogen zonder het te overdrijven
De meest effectieve aanpak is simpelweg meer vocht in de lucht brengen. Maar dan wel gecontroleerd, want te vochtig is ook weer niet fijn, zeker niet voor je kozijnen en muren. Een relatieve luchtvochtigheid tussen 40 en 60 procent is ideaal. Onder de 40 procent begint de ellende met statische elektriciteit, boven de 60 procent krijg je condens en schimmelrisico.
Een hygrometer is handig om te meten waar je zit. Die dingen kosten een paar euro en geven je direct inzicht. Bij ons hing de luchtvochtigheid in januari op 28 procent. Schokkend laag, letterlijk.
Manieren om de vochtigheid omhoog te krijgen:
- Zet een schaaltje water op of bij de radiator, het verdampt langzaam en voegt vocht toe
- Hang af en toe nat wasgoed binnen te drogen, mits je ruimte goed ventileert
- Overweeg een luchtbevochtiger, vooral de verdampingsmodellen werken prettig zonder mist
- Kamerplanten helpen een beetje, maar verwacht geen wonderen van één vetplantje
Ik ben zelf geen fan van die ultrasone bevochtigers die een koude nevel verspreiden. Bij ons liet dat een wit waas achter op het tv-meubel, kalk uit het leidingwater. Een verdampingsmodel met een filter werkt beter, al moet je dat filter wel regelmatig vervangen.
Materialen in je woonkamer kritisch bekijken
Niet alles hoeft weg, maar bewustzijn helpt. Synthetische stoffen laden sneller op dan natuurlijke. Katoen, linnen, wol: die materialen geleiden beter en houden minder lading vast. Ik blijf bij linnen gordijnen omdat ze niet alleen mooi vallen, maar ook praktisch zijn in dit opzicht. Polyester gordijnen kunnen flink knetteren als je ze dichttrekt.
Voor vloerbedekking geldt hetzelfde. Een wollen of katoenen vloerkleed is vriendelijker dan een synthetisch exemplaar. En als je toch tapijt hebt van nylon of polypropyleen, kun je een antistatische spray gebruiken. Die werkt tijdelijk, een paar weken, maar het helpt wel.
Schoeisel maakt ook uit. Rubberen zolen isoleren, waardoor de lading op je lichaam blijft zitten tot je iets geleidends aanraakt. Leren zolen of gewoon op blote voeten lopen, mits je vloer dat toelaat, vermindert het probleem. Wij hebben thuis pantoffels met leren onderkant, een klein detail dat verschil maakt.
Snelle trucjes voor directe verlichting
Soms wil je gewoon even geen schokje krijgen zonder je hele interieur aan te passen. Er zijn een paar dingen die direct werken:
- Raak eerst iets metaals aan met je knokkels in plaats van je vingertoppen, de huid is daar minder gevoelig
- Houd een metalen sleutel vast en raak daarmee de deurklink aan, de ontlading gaat via het metaal
- Draag katoenen kleding in plaats van fleece truien
- Spuit een heel licht laagje water met een plantenspuit op je bankkussens, niet doorweekt, alleen vochtig
Een kennis die fysiotherapeut is, vertelde me ooit dat mensen met droge huid meer last hebben van statische schokken. De huid geleidt dan minder goed. Handcrème kan dus ook helpen, al voelt dat als een omweg.
De verwarming zelf aanpassen
Hoe harder en langer je stookt, hoe droger de lucht wordt. Een constante temperatuur van 19 of 20 graden is beter dan pieken naar 23 graden. Programmeer je thermostaat zodat de temperatuur niet te veel schommelt. En ventileer regelmatig, ook in de winter. Dat klinkt tegenstrijdig, want koude buitenlucht is vaak droog, maar die lucht neemt ook vocht mee wanneer je goed ventileert en daarna de ramen weer sluit.
Vloerverwarming is in dit opzicht iets vriendelijker dan radiatoren, omdat de warmte gelijkmatiger verdeeld wordt en je minder hoge temperaturen nodig hebt. Maar een vloerverwarming aanleggen vanwege statische elektriciteit gaat natuurlijk veel te ver. Dat moet je alleen overwegen als je toch al gaat verbouwen.
Wanneer het echt niet minder wordt
In sommige woningen blijft het probleem hardnekkig, vooral in nieuwbouw met mechanische ventilatie die de lucht extra droog maakt. Dan is een goede luchtbevochtiger eigenlijk onmisbaar. Kies er een die past bij de grootte van je woonkamer, meestal staat op de verpakking voor hoeveel vierkante meter het apparaat geschikt is.
En soms zit het in de combinatie van factoren: synthetisch tapijt, fleece plaid, droge lucht, rubberen pantoffels. Pak dan niet één ding aan, maar meerdere tegelijk. Bij ons verdween het probleem grotendeels door het vloerkleed te vervangen, een schaaltje water op de vensterbank te zetten en die fleecedeken naar de slaapkamer te verbannen waar we hem toch minder gebruiken.
Statische elektriciteit is niet gevaarlijk, maar wel vervelend. En het hoeft echt niet zo te zijn dat je de hele winter door je eigen huis schuifelt alsof je over een geladen wolk loopt. Met wat aandacht voor vocht en materialen wordt het een stuk aangenamer. Onze kat laat zich in elk geval weer aaien.
