Vorig jaar liep ik tegen een probleem aan dat ik niet zag aankomen. Mijn vijver, aangelegd in 2019, was binnen drie zomers veranderd in een ondoordringbare groene massa. Eendenkroos bovenop. Hoornblad eronder. En ergens daaronder zwommen nog vissen. Tenminste, dat hoopte ik.
De buurvrouw vroeg of ik een moeras aan het kweken was. Grappig bedoeld, maar het deed wel pijn. Ik had namelijk geen idee hoe het zo ver had kunnen komen, en al helemaal niet hoe ik het moest aanpakken zonder de hele boel leeg te scheppen.
Wanneer zijn waterplanten een probleem?
Waterplanten horen in een vijver. Ze zuiveren, geven zuurstof, bieden schuilplekken voor vissen en larven. Tot zover de theorie. In de praktijk kan een plant als hoornblad of waterpest in één seizoen van een bescheiden polletje uitgroeien tot een onderwaterjungle die tachtig procent van je vijvervolume inneemt. Letterlijk.
Je herkent het moment van ingrijpen aan een paar signalen:
- Je ziet het wateroppervlak nauwelijks meer door drijvende planten
- Onderwaterplanten reiken tot aan de oppervlakte en vormen dikke matten
- Vissen komen naar de oppervlakte happen, ook overdag
- Het water ruikt muf of rotte-eieren-achtig
- Algenbloei neemt toe ondanks voldoende beplanting
Die laatste is contra-intuïtief. Meer planten, meer algen? Klopt. Als planten afsterven door gebrek aan licht onderin de vijver, komt er organisch materiaal vrij. Voeding voor algen. Een vijver kan zichzelf zo in een neerwaartse spiraal werken.
Waarom chemie geen optie is
Ik ben geen milieuactivist, maar chemische bestrijding in een vijver is gewoon dom. Je doodt niet selectief. Alles gaat eraan, inclusief de bacteriën die je vijver gezond houden. En daarna? Dan heb je een bak dood plantenmateriaal dat gaat rotten. De stank die daarvan afkomt wil je niet meemaken. Een kennis van me probeerde het met een algendoder uit de tuincentrum. Drie weken later was zijn vijver een bruine soep en waren al zijn goudvissen dood.
Dus nee. Geen chemie. We doen het handmatig en met geduld.
De juiste timing
Ingrijpen doe je niet in het voorjaar. Dat was mijn fout. April, dacht ik, mooi moment om op te ruimen voor het groeiseizoen begint. Mis. In het voorjaar planten kikkers, padden en salamanders zich voort tussen de waterplanten. Je haalt dan eitjes en larven weg zonder het te merken.
De beste periode is eind augustus tot half oktober. De voortplanting is dan voorbij, planten groeien nog maar traag, en je geeft de vijver tijd om te herstellen voor de winter. Werk bij voorkeur niet als het water warmer is dan twintig graden. Zuurstofgehalte is dan al laag, en woelen maakt het erger.
Handmatig verwijderen: hoe dan
Je hebt nodig: een vijverschepnet met lange steel, een hark of vijvertang, een kruiwagen, en een plek naast de vijver waar je de boel kunt laten uitdruipen. Dat laatste is cruciaal. In al dat plantenmateriaal zitten slakken, larven, soms kleine visjes. Leg het minimaal 24 uur naast de vijver zodat beestjes terug kunnen kruipen.
Begin met drijvende planten. Eendenkroos schep je af met een fijnmazig net. Niet alles hoeft weg. Dertig procent bedekking is prima, dat houdt zonlicht tegen en remt alggroei. Ik haal nu elke twee weken een netje vol weg, kost me vijf minuten. Beter dan één keer per jaar een hele middag schoonmaken.
Onderwaterplanten zijn lastiger. Hoornblad en waterpest groeien in lange slierten. Trek ze voorzichtig los vanaf de bodem. Niet rukken, dan breek je stukken af die weer uitgroeien. Draai de slierten om je hand of om een stok, alsof je spaghetti oprolt. Werkt verrassend goed.
Oeverplanten als lisdodde of riet verwijder je met wortel en al. Dat betekent graven. Ik gebruik een oude spade met een korte steel, makkelijker in modder. De wortels van lisdodde kunnen een halve meter diep zitten en horizontaal uitlopen. Laat je niet misleiden door wat je bovengronds ziet.
Structurele oplossingen
Elke keer uitdunnen is symptoombestrijding. De vraag is: waarom woekeren die planten zo hard? Meestal ligt het aan een combinatie van factoren.
Te veel voedingsstoffen. Bladeren die in de vijver vallen en vergaan, visvoer dat niet opgegeten wordt, hondenpoep die via de tuin in het water spoelt. Ik had een overhangende pruimenboom. Elke herfst vielen er tientallen pruimen in de vijver. Duurde twee jaar voor ik doorhad dat dát de boosdoener was. Pruimenboom gesnoeid, probleem gehalveerd.
Te weinig concurrentie. Een vijver met alleen onderwaterplanten mist balans. Drijvende planten als waterlelie nemen licht weg. Moerasplanten langs de rand nemen voedingsstoffen op voordat ze in het water komen. Ik heb vorig jaar gele lis en moerasvergeet-mij-nietje geplant langs de oever. Het verschil na één seizoen was merkbaar.
Te ondiep. In een ondiepe vijver warmt water snel op. Warm water bevat minder zuurstof en stimuleert plantengroei. Ideaal is een diepte van minimaal tachtig centimeter op het diepste punt. Mijn vijver was zestig. Ik heb hem niet uitgediept, dat was me te veel werk, maar ik heb wel een stuk vijverfolie omhoog getrokken om de randen ondieper te maken en het midden relatief dieper te houden. Scheelt een paar graden watertemperatuur op hete dagen.
Wat je níet moet doen
Graskarpers uitzetten. Ja, ze eten waterplanten. Alles. Tot er niets meer over is. En dan heb je een kale vijver met troebel water en een dikke vis die je niet meer kwijtraakt. Een vriend van me zit nu al vier jaar met zo’n beest van veertig centimeter dat elke nieuwe plant binnen een week kaalvreet.
Alle planten verwijderen en opnieuw beginnen. Klinkt logisch. Is het niet. Je haalt ook alle goede bacteriën weg, de balans die je vijver in jaren heeft opgebouwd. Het duurt minstens twee seizoenen voor een vijver weer stabiel is na zo’n ingreep.
Bodemzuigers inzetten zonder nadenken. Die apparaten zuigen modder op, maar ook alles wat erin leeft. Gebruik ze alleen in kleine stukken, nooit de hele vijver in één keer.
Mijn huidige aanpak
Ik ben geen perfectionist geworden, maar wel structureler. Elke twee weken schep ik drijvend spul af. In september dun ik onderwaterplanten uit tot ze ongeveer een derde van het volume innemen. Het bladnet gaat eind oktober over de vijver tot het voorjaar. De pruimenboom blijft gesnoeid.
Perfecte vijver? Nee. Maar de vissen zwemmen weer zichtbaar rond. De buurvrouw heeft geen opmerkingen meer. En ik hoef geen hele weekenden meer te besteden aan het uitbaggeren van een groene brij. Dat is goed genoeg voor mij.
